شهر آشوب

بی دلیل رخ داد

رخدادِ بی بدیل

×××

رخداد بر سرِ "دار"

رخ داد

×××

رخداد زِر زد:

رخ از بیداد بردار

×××

رخ کیش داد؟

آری!

مسیح مات است؟

×××

رخدادِ مات

رخ داد

×××

بی بدیلْ رخ داد

رخدادِ بی دلیل

لوکاچ از بطن تحلیل های ویژه مارکس از کالا (که عمدتاً در فصل اول سرمایه به مثابه نمونه برجسته نقد درونماندگار[1] از نظام سرمایه داری مطرح شده‌است) نظریه ای اجتماعی در باب فتیشیسم ارایه می‌دهد. او با تکیه بر آراء ماکس وبر[2] در باب جامعه شناسی عقلانیت و روش دیالکتیکی هگل، این نکته را بیان می‌کند که منجمد سازی نیازهای انسانی در قالب سفت و سخت انتزاع و عینیت نه تنها در کارخانجات و بازار، بلکه در حیطه هایی مانند قانون، دانش، فلسفه و دولت نیز شکل می‌گیرد. تحت تاثیر رژیم کالایی، همه عرصه های آگاهی در برابر میلِ کور و مهار ناپذیر کمی شدن و عقلانی کردن جهان بیرون سر فرود می آورند. فرهنگ سرمایه داری سوداگر، به شدت عقلانی و یا بهتر است بگوئیم از منظر لوکاچ، غیر عقلانی است. او فتیشیسم مارکسی را با عقلانیت[3] وبری درهم می‌آمیزد و واژه Reification یا شیء وارگی را جعل می‌کند. شیء وارگی سرانجام محتوم سرمایه داری افسارگسیخته ای است که صرفاً در عرصه اقتصاد به وقوع نمی پیوندد بلکه تمام عرصه های آگاهی را در بر می‌گیرد.

نمونه بارز شیء وارگی در عالم سینما را می توان در فیلم "پیروزی اراده[4]" اثر لنی ریفنشتاین[5] مشاهده کرد، جایی که تکنیک و فاشیسم به میانجی ابزار هنری بنام سینما در حد نهایی خود زیبایی شناسانه مي‌شود.

از خلال این نوع از برساخت های اجتماعی از واقعیت است که یکی از بنیادی ترین ویژگی های سوژه مدرن تحت عنوان مفهوم هویت شکل می‌گیرد. البته هویتی که از خلال شیءوارگی تام سرمایه داری شکل می‌گیرد، بی شک هویتی تحت انقیاد و «اخته شده» است.

مارکس در فصل اول سرمایه مفهوم فتیشیسم را در ذیل یکی از ابزارهای نقد درونماندگار خود از نظام سرمایه داری به کار می بندد و بدین ترتیب بصیرتی ژرف در این باب پدید می آید. آنچه در پی می آید نگاه مارکس به این مفهوم است:

یک کالا در نگاه نخست شیء‌ای بدیهی و پیش‌پاافتاده به‌نظر می‌رسد. تحلیل آن معلوم می‌سازد که شیء‌ای غریب، مملو از ظرایف متافیزیکی و دقایق الاهیاتی است. کالا مادامی که ارزش مصرفی (use value) دارد، هیچ چیز رازآمیزی در آن نیست. خصلت رازآمیز کالا از دل ارزش مصرفی‌اش برنمی‌خیزد، و ریشه در محتوای عوامل تعیین‌کنندۀ ارزش نیز ندارد. در همۀ موقعیت‌ها، زمان کار، که بهای تولید مایحتاج زندگی است، ضرورتاً آدمیان را درگیر خود می‌سازد، هرچند در مراحل مختلف رشد و تحول، نحوۀ این درگیری یکسان نبوده است. از آن زمان که آدمیان به‌نحوی برای یکدیگر کار می‌کنند، کار ایشان شکلی اجتماعی نیز به خود می‌گیرد.

با این حال، خصلت معما‌گونۀ محصول کار، از کجا برمی‌خیزد؟ معیار هزینه‌دهی نیروی کار بشری نیز، به‌واسطۀ مدت زمانِ صرف‌شده، درقالب مقدار ارزشِ محصولات کار تجلی می‌یابد، و روابط میان تولید‌کنندگان، که در متن‌ آن خصلت اجتماعیِ کار ایشان تحقق می‌یابد، درقالب روابط اجتماعی میان محصولات کار متجلی می‌شوند.

بنابراین جنبۀ رمزآمیز نهفته در کالا صرفاً عبارت از این است ‌که کالا خصلت اجتماعی کار خودِ آدمیان را به‌عنوان خصلت عینیِ متعلق به خودِ محصولات کار، یعنی به‌عنوان خصوصیات اجتماعی نهفته در طبیعت این اشیاء، به آدمیان عرضه می‌کند و، بدین‌ترتیب، رابطۀ اجتماعیِ تولید‌کنندگان با جمع کل کار را نیز به‌منزلۀ روابط اجتماعی میان ابژه‌ها، روابطی که مستقل و خارج از ایشان وجود دارد.

از همین طریق است که محصولات کار به کالا، به اشیاء محسوس‌ ولی فراحسّی یا اجتماعی بدل می‌شوند. شکل کالایی و رابطۀ ارزشی میان محصولات کار، که عرصۀ تجلی کالاست، مطلقاً هیچ سروکاری با طبیعت فیزیکی کالا و پیوندهای شیءوارۀ برخاسته از آن ندارد. این فقط رابطۀ اجتماعیِ متعینِ خود آدمیان است که دراینجا، نزد ایشان، درقالب شکل خیال‌آمیزِ نوعی رابطه با اشیاء تجلی می‌یابد. برای یافتن شباهت، باید گریزی به فضای مه‌آلود دنیای دینی بزنیم. دراینجا، محصولات ذهن بشری درهیأت شکل‌ها یا موجودیت‌هایی خودایستا و واجد حیاتی مختص خویش‌ ظاهر می‌شوند که با یکدیگر و با نوع بشر در رابطه اند. در دنیای کالاها نیز محصولات دست بشر همین‌گونه‌اند. من این حالت را فتیشیسم یا بت‌واره‌انگاری می‌نامم، حالتی که به ‌محصولات کار می‌چسبد و از تولید کالایی جدایی‌ناپذیر است. 

پس این خصلت‌ بتواره‌ایِ جهان کالاها از دل خصلت اجتماعی خاصِ آن کاری برمی‌خیزد که تولید‌کنندۀ کالاهاست.